برنامه مطالعات
آزاد
برنامۀ "مطالعات آزاد" که
اروپائیان "
Liberal Studies " می گویند ، برنامه ای است که هدف آن آشنایی کلی با
فرهنگ جهانی است . این مطالعات به مدرکی و جوازی ختم نمی شود ، اما اگر شخص با
علاقه این برنامه را دنبال کند ، می تواند در یک برنامه پنج ساله آهسته آهسته با
قله های بلند اندیشه و ذوق انسانی آشنا شود و از شراب حکمت و زیبایی چنان سر خوش و
مست شود که دیگر مستی ها را از یاد ببرد. مقصود از دیگر مستی ها بخصوص مستی های
اهریمنی چون مستی جاه و مقام و قدرت و مستی کبر و غرور و به تعبیر حافظ مستی زهد و
ریا است که در صحبت بزرگانی چون افلاطون و ارسطو و کانت و دکارت و مولانا و سعدی و
گوته و امرسن و امثال آنها می توان از آن مستی ها به هوش آمد و می بینیم که این مستی ها پیوسته و بخصوص
امروزه جهان را پر از عربده های هول انگیز و جنگهای جهان سوز کرده است .
ما در این برنامه می کوشیم که
جوانان و همه علاقمندان را در حضور بزرگان
جهان که پادشاهان حقیقی عالمند ببریم و از کتابهای ایشان ، سخنان روحبخش و مستی
آفرین به گوش همگان برسانیم .
پیش از عرضه طرح مطالعاتی مناسب است به چند نکته مهم اشاره کنیم
:
نخست آنکه مطالعه کتابهای بزرگ
جهان برای آشنا شدن با نقطه های اوج اندیشه
و ذوق انسان در طول تاریخ است و ضرورتی ندارد که خواننده با همه اندیشه ها و نگرش
های مندرج در این کتاب ها موافق باشد . مطالعه این کتابها بطور کلی مایه رشد اندیشه
و گسترش دایره ذوق و فهم است و گاه تضادهای فکری بین کتابها یا حتی تناقضات ظاهری
در یک کتاب واحد ، انگیزه تفکر بیشتر و مایه بینش های تازه می شود . دوم آنکه
بسیاری از کتابهای بزرگ جهان که به زبانی غیر از فارسی نوشته شده است هنوز ترجمه
مطمئن و رسا و معتبری به فارسی ندارد و طبیعتا در این برنامه ریزی مطالعاتی ناچاریم
بیشتر بر کتابهایی تکیه کنیم که اصل آنها به زبان فارسی است و یا کتابهایی که ترجمه
نسبتا خوبی از آنها در دست است . بنابراین طرح پیشنهادی خود را در دو بخش فرهنگ
ایرانی و غیر ایرانی عرضه می کنیم.
·
هر ایرانی با فرهنگ و اهل مطالعه زیبنده است که با
کتابهای زیر از فرهنگ پارسی کم و بیش آشنایی حاصل کند بلکه مناسب است که آنها را
چون کتابهای بالای سر پیوسته در کنار خود داشته باشد و هر شب یا صبح نگاهی به برخی
از آنها بیفکند و از این خرمنهای متعالی ذوق و اندیشه بهره گیرد .
1- کلیات سعـــــــدی : مجموعه
میراث گرانبهای سعدی در یک جلد با عنوان کلیات سعدی مکرر به طبع رسیده است . بیشتر
نسخه ها به تصحیح شادروان فروغی است که کمال تلاش خود را در تهذیب نسخه بجای آورده
است اما کلیات سعدی هنوز در انتظار یک تصحیح کامل انتقادی و ذوقی است.
این دیوان به ترتیب مشتمل است
بر کتاب گلستان که شاهکار نثرروان و شیرین و زیبا و آهنگین زبان پارسی آکنده از
داستانهای حکمت آموز و طنز آمیز.
دوم کتاب بوستان که یک منظومه
بلند اخلاقی و عرفانی است وبر وزن شاهنامه فردوسی سروده شده و نقطه کمال فصاحت شعری
وحماسه معنوی است.
باقی کتاب راغیر از گلستان و
بوستان می توان یک بخش دانست که مشتمل بر غزلیات و قصاید ، ترجیعات و رباعیات و
دیگر اقسام شعر است.
نگارنده مجموعه آثار سعدی را در 365 قطعه گزیده از گلستان
وبوستان و غزلیات و قصاید خلاصه کرده و راه خوانندگان و بخصوص جوانان را که ممکن
است حوصله مطالعه تمام کتاب را نداشته باشند هموار کرده ام .نام این گزیده " در
صحبت سعدی " است و مشتاقان سخن سعدی می توانند هر روز یک قطعه کوتاه یا بلند از قله
های بلندترین سخن سعدی بخوانند و ظرف یک سال با همه اطوار سخن سعدی آشنا شوند.
در پیشگفتار کتاب مذکور، رسالت
سعدی و جهانی بودن سخن او آمده است . همچنین در پایان کتاب فرهنگ کوتاهی از لغات و
اصطلاحات و تعبیرات شاعرانه سعدی را عرضه کرده ایم تا مشکلات احتمالی خواننده با
مراجعه به آن برطرف شود . در این گزیده اصل را بر نسخه شادروان فروغی نهادیم اما با
بهره گیری از نسخه بدلهای طبع فروغی و نسخه های چاپی قدیمی تر اصلاحاتی در جهت حفظ
اصالت کلام سعدی انجام داده ایم .
سعدی یک شخصیت بزرگ جهانی است
و هر که با او آشنا شود نیز شخصیتی جهانی یا به اصطلاح غربیان "global" پیدا می کند و از محدودیت های فکری و
اعتقادی تا حد امکان رهایی می یابد . مهمترین پیام سعدی سه بیت زیر است که در گلستان باب اول حکایت دهم آمده است،
می توان گفت که این سه بیت به حقیقت
اساس اعلامیه سازمان ملل است پیش از تشکیل آن :
بنی آدم اعضای یک پیکرند
که در آفرینش ز یک گوهرند
چو عضوی بدرد آورد روزگار
دگر عضوها را نماند قرار
تو کز محنت دیگران بی غمی
نشاید که نامت نهند آدمی
علاقمندان به مطالعه گسترده تر
می توانند از دو کتاب شرح گلستان و شرح بوستان به قلم محمد خزائلی یا غلامحسین
یوسفی مراجعه کنند.
غزلیات و قصاید سعدی نیز در
کتاب های متعدد مورد بحث و تحقیق قرار گرفته که می توان از طریق شبکه رایانه ای
آنها را یافت و تهیه کرد ، علاوه بر اینکه متن آثار سعدی در " منزلگاه مجازی "
گنجور همراه با ده ها شاعر دیگر آمده است .
درباره شرح حال سعدی و معرفی
کلی آثار او کتاب " زبان خوش سعدی" به قلم استاد زرین کوب قابل مطالعه است.
2- آثار مولانا جلال الین بلخی یا رومی ( به
اعتبار تولدش که در بلخ بوده و وفاتش که در ارض روم یا ترکیه در شهر قونیه رخ داده
است):آنچه از مولانا به نظم ونثر در جهان باقی مانده همه مقبول طبع و محبوب دلهای
اهل ذوق و حال و معرفت و حکمت است. نگارنده خود از پنج سالگی در محضر پدر مستمعِ مثنوی مولانا بودم و نخستین آشنایی من با
میراث مکتوب پارسی با کتاب" مثنوی الاطفال" بود که پدر بر من می خواند و داستان
شیرین طوطی و بازرگان نخستین و شیرین ترین قصه ای است که در دروان کودکی برای من
حکایت شده است.
آثار مولانا در سه بخش بطور
جداگانه عرضه شده است. اول مثنوی که حدود بیست و پنج هزار بیت است در 6 دفتر و نقطه
اوج تعالی فکری و ذوق و بینش عرفانی و اخلاقی
مولانا است . دوم دیوان شمس که آکنده از شور عشق و رقص و وجد و پایکوبی است
و مشتمل بر حدود 3هزار قطعه شعر از غزل و ترجیع و قصیده و رباعی است.
سوم کتاب مستطاب " فیه ما فیه"
است که مجموعه سخنان حکمت آموز مولاناست و
می توان آن را مقالات مولانا نامید. عبارت "فیه ما فیه " یعنی " در آن است آنچه در
آن است " و این عنوان اشاره به عظمت مطالب کتاب دارد که به پذیرفتن نام خاص سر فرود نمی آورد. هر که
خواهد بداند باید متن کتاب را بخواند .
نگارنده برای مولانا نیز مانند
سعدی یک برنامه مطالعاتی تنظیم کرده است با عنوان 365 روز در صحبت مولانا که هر سه
کتاب بزرگ مولانا در نقطه های اوج در آن
حضور دارند و علاقمندان می توانند از این کتاب که گزیده کلیات آثار مولاناست هر روز قطعه ای بخوانند و طی یک سال با
مولانا آشنایی حاصل کنند و انس گیرند و اگر کسانی بخصوص مشتاق مطالعه مقالات مولانا
باشند مطالعه کتاب گزیده فیه ما فیه را که
شامل 114 قطعه از مقالات مولاناست پیشنهاد می کنم ، البته کتاب 365 روز با مولانا
شامل یکصد قطعه از فیه ما فیه نیز هست که نیمی از آن با آنچه در گزیده فیه ما فیه
آمده متفاوت است .
برای کسانی که مایلند مستقیم با متن مثنوی یا متن کامل غزلیات و فیه ما فیه بطور
تخصصی آشنا شوند نیز کتابهای بسیار نوشته شده است، از جمله ده جلد کتاب" شرح مثنوی شریف" را که سه جلد اول آن به قلم استاد بدیع الزمان فروزانفر و بقیه به قلم استاد
سید جعفر شهیدی است می توان در بازار کتاب به آسانی یافت و برای کسانی که مایلند با
مبانی کلی اندیشه مولانا از دیدگاه فلسفی و کلامی آشنا شوند کتاب دو جلدی "مولوی چه
می گوید" اثر استاد جلال همایی را پیشنهاد می کنم و همچنین در این زمینه می توان برای تحقیق به کتابهای
استاد فقید دکتر عبد الحسین زرین کوب
از جمله
سه کتاب
" پله پله تا ملاقات خدا" و "سرّ نی " و " بحر در کوزه " بهره گرفت .
در مورد دیوان شمس یکی از بهترین نسخه ها همان است که توسط استاد فروزانفر تصحیح
و تدوین شده است و بهتر از آن نسخه ای است که اخیرأ با تصحیح و حواشی آقای توفیق
سبحانی به طبع رسیده است .
و بهترین نسخه مثنوی به نظر نگارنده همان نسخه کلاله خاور است، هر چند که در این
دوره اخیر بیشتر محققان نسخه قونیه را معتبر تر از همه دانسته اند . امتیاز نسخه
کلاله خاور این است که شامل همه ابیات نسخه قونیه هست و هر کجا ابیات اضافه در آن
نسخه آمده با نشان ستاره مشخص شده و در موارد بسیار روشن است آن ابیات حذف شده بخشی
از سخن مولاناست . نسخه کلاله خاور همچنین دارای فهرست شرح لغات و کشف الابیات است
و نیز توضیحات عرفانی کوتاه در ذیل اکثر صفحات آمده است نسخه نیکلسن به تصحیح شرق
شناس بزرگ معاصر پروفسور رینولد نیکلسن که در آن از نسخه قونیه نیز بهره گرفته شده
است نسخه معتبری است الا آنکه بسیاری غلطهای آشکار دارد و بسیاری ابیات اصیل مولانا
از آن افتاده است .
اما بهترین نسخه فیه مافیه همان است که با تصحیح و مقدمه و توضیح استاد بدیع
الزمان فروزانفر مکرر به طبع رسیده و نسخه گزیده نگارنده نیز بر اساس همان نسخه با
مختصر اصلاحات و تغییرات است .
3-فردوسی :حکیم ابوالقاسم فردوسی بزرگترین حماسه سرای پارسی گو و آفریننده یکی
از شاهکارهای حماسه سرایی جهان به نام " شاهنامه " است که در کنار " اُدیسه و
ایلیاد " دو حماسه معروف یونانی اثر هومر و"مهاباهاراتا"و"رامایانا" دو حماسۀ
باستانی هند و سایر حماسه های بزرگ جهان قرار دارد و به نظر منقدان داخلی و خارجی اگر شاهنامه از دیگر حماسه های جهان برتر نباشد از هیچ یک از آنها کمتر نیست و
ضمنأ تنها حماسه ای است از یک قوم وملت که تا امروز به همان زبان اصلی برای آن قوم
به سادگی قابل مطالعه است . حماسه های دیگر جهان برای مردم این روزگار باید به زبان
روز ترجمه شود . نگارنده در پیش گفتار کوتاهی که در معرفی شاهنامه برای تقویم
شاهنامه ( سال 1385) نگاشته ام در بند آخر رسالت سه گانه فردوسی را در این کتاب به
اختصار چنین آورده ام :
فردوسی افزون بر این که "چراغ فروزان
خرد " را در پیش پای آدمیان نهاد و اهریمن تاریکی را بدان دور کرده و افزون بر این
که " چراغ فرهنگ اهورایی" ایران باستان و آیین های دیرینه این مرز و بوم را که از
دیدگاه اندیشه بر بنیاد یگانه پرستی و جاودانگی جان نهاده شده و در جایگاه رفتارها
و پیوندها بر پایه پندار نیک ، گفتار نیک و کردار نیک استوار است ، روشن نگاه داشته
همچنین " چراغ زبان پارسی " را که می رفت در توفان های سهمگین روزگار یکسره خاموش
گردد ، چنان فروغی پایدار بخشیده که تا زبان و فرهنگ در جهان هست ، زبان و فرهنگ
پارسی نیز زنده خواهد بود و شاهنامۀ فرزانۀ طوس هر دم آن را جان تازه خواهد بخشید و
شگفتا از این نامۀ نامور، و این آتش یگانه پارسی که به یک فروغ ، سه چراغِ خرد و
فرهنگ و زبان را روشن کرده و خود بر جاودانگی خویش گواهی داده است :
بسی رنج بردم در این سال سی
عجم زنده کردم بدین پارسی
بناهای آباد گردد خراب
ز باران و از تابش آفتاب
پی افکندم از نظم کاخی بلند
که از باد و باران نیابد گزند
جهان کرده ام از سخن چون بهشت
از این بیش تخم سخن کس نکشت
نمیرم از این پس که من زنده ام
که تخم سخن را پراکنده ام
هر آنکس که دارد هش و رای و دین
پس از مرگ بر من کند آفرین
مطالعه شاهنامه برای همۀ ایرانیان از جوانان و میانسالان و کهنسالان می تواند در
تنهایی سرچشمۀ لذت ودر جمع سرمایۀ سخن و در
عمل چراغ هدایت باشد. از این رو ما همگان را به
شاهنامه خوانی به عنوان یک رسم مستمر در خانواده و یا در گروه های دوستانه
توصیه می کنیم .
البته شاهنامه کتاب عظیمی است مشتمل بر پنجاه هزار بیت و صدها حکایت و هزاران
حکمت، از این رو از دیرباز بعضی از استادان ادب به تلخیص شاهنامه پرداخته اند تا
بخصوص جوانان در حجم کمتری بتوانند با شاهنامه آشنا شوند و نیز دربارۀ بعضی از
داستانهای مهم شاهنامه ، چون " رستم و اسفندیار " ، " رستم و سهراب " ، " داستان
سیاوش" و " هفت خوان رستم "و امثال آن به طور جداگانه کتاب نوشته اند . از جمله
استاد محمد جعفر محجوب سی داستان مهم شاهنامه را در یک مجموعه با عنوان "آفرین
فردوسی"به بازار ادب عرضه کرده اند و همچنین کتاب"مقدمه ای بر داستان رستم و
اسفندیار" و کتاب "سوگ سیاوش" از استاد شاهرخ مسکوب وآثار متعدد دکتر محمد علی
اسلامی ندوشن مانند مرگ و زندگی پهلوانان در شاهنامه و داستان
"رستم و اسفندیار" و غیره همه برای مطالعه سودمند است . همچنین داستانهای دیگر فردوسی چون " بیژن
و منیژه " ، " زال و رودابه " ،داستان "دوازده رخ" و داستان " ضحّاک و جمشید "
عمومأ با معرفی و مقدمه های مناسب در بازار کتاب یافت می شود .
نگارنده در کنار کتابهای " در صحبت مولانا " و "
365 روز با سعدی " ، همچنین کتاب " در صحبت فردوسی " را که مشتمل بر 365
قطعه از شاهنامه فردوسی است را در دست تهیه دارد و امید است که در همان مجموعه
انتشارات سخن به زودی به دست علا قمندان برسد.
4-عطار نیشابوری از پیشروان مکتب عرفان است و به کثرت آثار شهرت دارد. در میان
آثار منظوم او بهترین اثر همان منطق الطیر یا هفت شهر عشق است که نگارنده گزیده ای
از آن را با پیشگفتار بلندی که حدود صد صفحه است و توضیح لغات و تعبیرات توسط
انتشارات علمی و فرهنگی به طبع رسانده است
و گمان دارم برای آشنایی عمومی با همه آثار عطار همان کتاب بسنده است .در آن مقدمه
به معرفی تذکرة الاولیا که مهمترین اثر عطار به نثر
زیبای پارسی است پرداخته ام و نکاتی را در شیوه نگاه به این کتاب خاطرنشان کرده ام
.
متن کامل منطق الطیر و متن کامل چند مثنوی دیگر از عطار به قلم استاد شفیعی
کدکنی با مقدمه های محققانه و توضیحات فراوان و سودمند توسط انتشارات سخن به طبع رسیده است .
یکی از بهترین کتابها درباره عطار کتاب " شرح آثار و احوال شیخ فرید الدین عطار"
به قلم بدیع الزمان فروزانفر است . استاد فروزانفر در این کتاب به تفصیل به تلخیص همه آثار منظوم عطار پرداخته
و داستانها و حکمتهای هر منظومه را بدست داده است. اخیرأ نسخه ای از متن کامل
تذکره الاولیا با تصحیح پرفسور نیکلسن توسط
انتشارت هرمس با کیفیت مرغوب به طبع رسیده که متن کامل کتاب استاد فروزانفر در 400 صفحه در آخر آن آمده
است .
از کتابهای سودمند دیگر درباره عطار کتابی است موسوم به "پیر نیشابور"به قلم
عبدالمحمد آیتی که در آن نیز مجموعه ای از داستانهای کوتاه و بلند عطار در منظومه
های متعدد او مانند منطق الطیر ، اسرار نامه ، الهی نامه و مصیبت نامه و غیره
گردآوری شده است .
مجموعه رباعیات زیبای عطار نیز با عنوان مختار نامه با معرفی و شرح و توضیحات
استاد شفیعی کدکنی به طبع رسیده است.
·
اینگونه معرفی های کوتاه از آثار جاویدان ادب فارسی و آثار
ماندگار نویسندگان بزرگ شرق و غرب در این منزلگاه مجازی ادامه خواهد داشت و پیش از
آنکه علاقمندان کتابهای معرفی شدۀ فوق را تهیه وبه طور کامل
مطالعه نمایند به تدریج به ایشان عرضه خواهد شد.